Archeologie was Tayla’s passie, en nu nog steeds wel een beetje. Na de universiteit in Groningen ging ze naar de universiteit in Southampton, een van de meeste vooraanstaande maritieme instituten ter wereld. “Ik zat precies waar ik moest zijn om waterarcheoloog te worden”, zegt Tayla. Ze kon al aan de slag bij meerdere werkplekken waarbij ze in een duikpak werd gehesen. Ze mocht duiken en scheepswrakken van de bodem van de oceaan onderzoeken. “Het was een soort Indiana Jones-beroep, echt een avontuur.” Hoewel ze veel plezier haalde uit die paar dagen per jaar dat ze dat mocht doen, zetten de lange onderzoeksdagen haar aan het denken.

Ze had daarbij erg last van het imposter syndrome: een interne ervaring waarin je denkt dat je minder competent bent dan anderen en waarbij je denkt dat je anderen een onrealistisch beeld van jezelf voorspiegelt. “Iets voelde niet goed, ik werd moedeloos”, vertelt Tayla. Het klopte niet. De burn-out die daarna volgde bevestigde dat. Het voelde alsof alles opeens teveel werd. Dat gevoel werd zodanig versterkt, dat ze haar koffers weer had gepakt; ze ging halsoverkop terug naar Nederland om een jaar de tijd te nemen om zich te herpakken. Terug naar archeologie was geen optie, ‘wat moet ik nu met mijn leven gaan doen?’ dacht ze. Het was de psycholoog die ze toen sprak, die een gedachte in haar hoofd stopte die niet meer wegging. “Ik merk dat je graag puzzels oplost”, zei haar psycholoog. “En je werkt graag alleen. Heb je ooit een baan in de IT overwogen?” Dat was het moment waarop het allemaal begon.

Waarom is dit nog nooit eerder in haar opgekomen? Op de middelbare school moest ze al een definitief profiel kiezen en een hoop opties achterwege laten. “Het was óf natuurkunde en scheikunde, óf cultuur en maatschappij. Ik ging de cultuurkant maar op en dacht: dat ben ik gewoon, dat andere was niet aan mij besteed. Ik heb er nooit verder over nagedacht”, zegt Tayla. Maar toen haar psycholoog de IT noemde, raakte ze toch geprikkeld. Bovendien had ze niks te verliezen; ze had een bijbaantje bij Picnic om wat bij te verdienen en ze vond dat het nu wel tijd was voor iets nieuws.

Ze klopte aan bij Winc Academy, een onderwijscentrum dat mensen opleidt tot programmeur. Met een zesweekse opleiding van 40 uur per week zou ze het niveau kunnen halen om verder te gaan in de IT-wereld. “Ik dacht, ik wil dit eigenlijk gewoon gaan doen”, zegt Tayla. “Hoe kom je hier nou weer bij?” vroegen haar ouders eerst. Ze wisten hoe gek Tayla was op alles wat oud is, dit hadden ze niet verwacht. Het duurde niet lang voordat ze volledig achter haar stonden: “als jij er vertrouwen in hebt en het jou goed laat voelen, dan moet je het lekker doen.” Haar vriend sloot zich daarbij aan: “ik snap er helemaal niks van, maar doe maar. Als het jou gelukkig maakt, is dat het allerbelangrijkst.”

Daarnaast speelde ook de prijs nog een grote rol. “Je gaat namelijk niet zomaar 9000 euro uitgeven aan een opleiding als je er niet honderd procent zeker van bent dat je er echt iets mee gaat doen”, zegt Tayla. Ze vond het gevaarlijk. Gelukkig had Winc Academy daar een systeem op bedacht. Voor drie maanden lang moest ze elke week vijf sollicitaties opsturen. Als het lukt om een baan te krijgen, betaal je elke maand 60% van je brutosalaris terug aan de school (voor ongeveer anderhalf jaar). Als je niet op tijd een baan vindt, krijg je de opleiding van hen. “Ik vond het fijn dat ze zo meedachten”, vertelt Tayla. “De moed zonk me op een gegeven moment in de schoenen, maar na 30 sollicitaties ben ik benaderd door de directeur van het bedrijf waar ik nu werk. Een echte grotemensenbaan.”

Ondertussen is ze nu al bijna een jaar werkzaam als junior front-end developer bij QFact, een klein en jong bedrijf. “Ik heb het gevoel alsof ik de jackpot gewonnen heb met deze baan. Ik heb echt geluk gehad dat ze míj hebben gevonden”, zegt Tayla. Dagelijks is ze bezig met de voorkant van webpagina’s en applicaties; puzzels oplossen en kleine stapjes maken om zelf iets te bouwen. Uiteindelijk wil ze zich ook meer verdiepen in de back-end development, dus de achterkant van een website of applicatie, “en daar krijg ik ook echt de ruimte voor bij QFact. Ze geven me de kans om me verder te ontwikkelen in welke richting dan ook. Dat is echt geweldig.”

Een fijne baan, een nieuwe hobby en het begin van een echte volwassen carrière: Tayla zit helemaal op haar plek. Toch mist ze de archeologie soms nog wel. Dat de IT gaat combineren met archeologie, dat weet ze zeker: “daar zijn ze zelfs al mee bezig. Er moet zoveel gedigitaliseerd worden; er zijn veel databases die moeten worden opgezet en daar is dan weer een programmeur voor nodig. Ik denk zelfs dat dat alleen maar meer gaat worden. Hopelijk ben ik in de toekomst in het midden te vinden en kan ik wat van beide doen.”

Als laatst wil ze anderen nog meegeven om je niet te beperken tot één specifieke richting: “ik dacht zelf eerst ook ‘ik ben cultuur, geschiedenis en maatschappij’, de rest is niet aan mij besteed. Dat is gewoon niet waar. Er kan zo’n overlap zitten tussen cultuur en IT. Twijfel er dus niet aan of je ‘bèta’ of technisch genoeg bent en neem gewoon de stap.”

Platform Oost 2021

De magische thuisconcertbeleving: Phion, de orkeststichting in Gelderland en Overijssel, maakt het mogelijk. Elke vrijdag verschijnt er een gratis onlineconcert van het orkest op de Podcast-app en op hun YouTube-kanaal. Zo kun je toch thuis op de bank genieten van de klassieke muziek. Daarnaast werken ze samen met Concert in Huis, een livestream- en registratieplatform van Classic.nl dat het mogelijk maakt om live vanuit je huiskamer toporkesten te beluisteren tegen een kleine vergoeding.

“In het begin was het nog een erg experimenteel programma, maar al vrij snel werd het platform een succes. Vooral na twee maanden toen het orkestenseizoen begon”, zegt Jorien Quirijnen, business developer bij Classic.nl. Zij is in januari begonnen met werken bij het nieuwe livestreamplatform. Op 2 juli 2020 heeft Concert in Huis het eerste orkest gelivestreamd. Inmiddels is het platform uitgebreid naar Opera in Huis en het Duitstalige platform Konzert zu Hause. “We dachten: als de gevolgen van corona de toekomst vaker zouden bepalen dan ons lief is, moeten we actie gaan ondernemen”, zegt Quirijnen.

Vlucht van digitalisering

Niet alleen concerten gaan digitaal; het onderwijs, boodschappen doen en winkelen kan tegenwoordig allemaal online. En dat is mogelijk door digitalisering. “Stel je voor dat het coronavirus zich had verspreid in 1980 toen we al die digitale mogelijkheden nog niet hadden. De schade aan de economie zou dan vele malen groter zijn dan nu”, zegt Boban Vukicevic, onafhankelijk strategisch adviseur digitalisering. Volgens hem heeft digitalisering een enorme vlucht genomen. Digitale toepassingen worden steeds makkelijker en goedkoper: “En dat biedt mogelijkheden; vele bedrijven hebben tijdens de coronacrisis door al die digitale middelen toch hun weg gevonden.”

Zo is niet alle technologie die we in het afgelopen jaar hebben gebruikt nieuw. Vaak zijn het middelen die al bestonden, maar nu vaker worden benut. Denk daarbij aan pakket- of voedselbezorging. Daarnaast is er veel technologie uitgeprobeerd die al mogelijk was, maar nog niet echt werd gebruik. Zo heb je nu restaurants en cafés waar geen obers meer naar de tafel komen. “Je kan dan als klant een QR-code scannen om eten te bestellen”, zegt Vukicevic. Of die oplossing houdbaar is weet hij nog niet: “Dat is afhankelijk van de klanten en of er zo voldoende menselijk contact overblijft.”

Toenemende afhankelijkheid

In het afgelopen jaar zijn we bovendien erg afhankelijk geworden van de internetinfrastructuur en de diensten die daarop zijn gebouwd. De digitale technologie is verweven met allerlei dagelijkse praktijken van de huidige samenleving. Vele dagelijkse routines zouden niet eens mogelijk zijn zonder die digitale ondersteuning. En dat biedt een hoop voordelen. “Online vergaderen scheelt soms wel twee uur reizen”, zegt Vukicevic. Volgens hem zijn we door corona onze vrije tijd meer gaan waarderen. “De tijd die we eerst spendeerden aan onnodig reizen naar lelijke kantoren en industriegebieden, hebben we ingeruild voor thuisblijven in onze vertrouwde omgeving. Zo heb je meer tijd om met je naasten door te brengen.”

Minder reistijd geeft ons de kans om onze werk-privébalans te optimaliseren. Vukicevic: “We willen het liefst zoveel mogelijk vrije tijd hebben voor onze gezinnen, vrienden en hobby’s. Als we daarin kunnen winnen, winnen we ook aan de kwaliteit van ons leven.” Maar naast ons privéleven kan minder reistijd ook bedrijfsprocessen makkelijker maken. Vukicevic: “Je hoeft dan niet per se meer op kantoor te zitten om machines aan te sturen of de communicatie met je collega’s en zakenpartners te onderhouden. Nu we zo lang thuiszitten, merken we hoe onafhankelijk we zijn van onze werkplek.”

Gevaren

Maar met meer afhankelijkheid van digitale middelen, missen we toch wel persoonlijk contact met onze collega’s. Sommigen hebben daar meer last van dan anderen; zoals extraverte mensen die prikkels nodig hebben en anders onrustig worden. Ook alleenstaanden en expats (iemand die voor werk tijdelijk in het buitenland woont) zonder een groot sociaal netwerk hebben er geen baat bij. “We zijn sociale wezens en hebben behoefte aan persoonlijk contact. Hopelijk duurt corona niet lang meer zodat we elkaar weer in het echt kunnen ontmoeten”, zegt Vukicevic.

Naast het afnemende menselijke contact, worden we ook gebonden aan zaken die we minder in de hand hebben, zoals privacy- en securityrisico’s. Zo omarmden we in het begin van de lockdown videochatservice Zoom. Later zijn er meerdere beveiligingslekken in de app gevonden die soms de privacy van de gebruikers in gevaar brachten. Vukicevic: “We gebruiken de technologieën met de mogelijke gevaren in ons achterhoofd. Als maatschappij moeten we daar alert op blijven en een zo hoog mogelijke morele druk leggen op de mensen die de technologie ontwikkelen.”

Hoe gaat het verder na corona?

Of alle digitale toepassingen na corona nog even vaak worden gebruikt is nu nog niet te zeggen. Doordat we alle creatieve alternatieven nu hebben onderzocht, weten we wel wat er allemaal mogelijk is. Zo zijn restaurants in Overijssel meer gaan experimenteren met voedselbezorgingsdiensten die ondernemers economisch steunen. Na corona zullen deze Thuisbezorgd-alternatieven, zoals horecagids.nl in Enschede, zich blijven voortzetten.

Ook Concert in Huis zal er na corona geen punt achter zetten. “We hopen dat dit later zelfs een soort Netflix van de klassieke muziek gaat worden en dat je altijd vanaf de bank kan genieten van de concerten”, zegt Quirijnen van Classic.nl. Om dat mogelijk te maken zal de organisatie samen gaan werken met een aantal grote orkesten.

Vukicevic denkt het dat het werken op kantoor ook nooit meer hetzelfde wordt als eerst. “We hebben nooit echt onderzocht waar die grens ligt van werken op afstand. Persoonlijk contact is belangrijk, maar misschien is acht of zestien uur per week op kantoor wel voldoende”, zegt hij. Daardoor wordt het contact niet minder, maar anders. “Er ontstaat een nieuwe digitale beweging waarbij we constant met elkaar in gesprek moeten blijven gaan om welzijn en welvaart te benutten zonder bedreigingen uit het oog te verliezen”, zegt hij. Dat brengt ons elke keer in een nieuwe situatie. “We zullen steeds moeten wennen aan een ‘nieuw normaal’.”

Platform Oost 2021

In Nigeria lekt al zestig jaar lang elke dag olie op het land en in de rivieren. Inmiddels zijn zeker 11 miljoen vaten weggelekt, waarmee dit de grootste olieramp aller tijden is. Het lek heeft verwoestende effecten gehad op de voedselvoorziening, de huisvesting en het drinkwater van veel Nigerianen. Naast de schade aan het milieu wordt hier dus ook het mensenrecht geschonden.

Met deze olieramp als hoofdreden is Shell in december 2020 door de Nederlandse Milieudefensie voor de rechter gedaagd. Op 29 januari van dat jaar werd de oliegigant – in hoger beroep – veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding aan verschillende Nigeriaanse boeren. Het hof eist ook dat Shell in een van de gebieden een olielekdetectiesysteem aanlegt, waardoor toekomstige lekkages eerder worden ontdekt. Zoals Milieudefensie het verwoordt: ‘Shell moet zelf zijn troep in Nigeria opruimen.’

Zou zo’n grootschalige milieubeschadiging strafbaar zijn, dan zaten de bazen van Shell allang achter slot en grendel.

Dat is precies waar de Stop Ecocide Foundation voor pleit: misdaden tegen het milieu strafbaar stellen onder de term ‘ecocide’. Volgens Katy Olivia van Tergouw, directeur bij de stichting, is de wereldwijde wetgeving er op dit moment niet op gericht de natuur en de ecosystemen effectief te beschermen. “Het is mijn doel om van ecocide een internationale misdaad te maken en de aarde, en al haar bewoners, te beschermen”, zegt Van Tergouw.

De vijfde misdaad

Een grote natuurramp veroorzaakt door de mens, zoals de olieramp in Nigeria, wordt op dit moment niet gezien als een internationaal misdrijf – in tegenstelling tot genocide, oorlogsmisdrijven, misdrijven tegen de menselijkheid en het misdrijf agressie. Medewerkers van bedrijven die ecocide plegen kunnen dus niet strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld. Als het aan de Stop Ecocide Foundation ligt, wordt ecocide als vijfde aan dat rijtje toegevoegd. “De mensen die binnen die vervuilende bedrijven op knopjes drukken en verantwoordelijk zijn, kunnen dan persoonlijk worden vervolgd”, aldus Van Tergouw.

De totstandkoming van het internationaal strafrecht (1998)

Toen begin jaren 90 de verdragspartijen van het Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof binnen het kader van de Verenigde Naties onderhandelden, werd ecocide wel degelijk overwogen. Maar na bezwaren van verschillende landen, waaronder Nederland, werd het uiteindelijk geschrapt. De misdaden die nu in het internationale verdrag staan, gelden voor 123 landen. Om ecocide als misdrijf toe te voegen, moet een van deze landen een amendement indienen bij het Internationaal Strafhof. De Stop Ecocide Foundation bekijkt momenteel hoe de wet het beste kan worden vormgegeven.

De sneeuwbal blijft rollen

De Stop Ecocide Foundation krijgt van verschillende kanten bijval. In 2019 riep Paus Franciscus uit dat het vernietigen van de aarde een zonde is en een misdaad zou moeten zijn. Ook hij vindt dat ecocide moet worden opgenomen in het Statuut van Rome. Andere invloedrijke personen als Paul McCartney sloten zich als Aardebeschermer aan bij Stop Ecocide en steunden zo de campagne. Topmodel Cara Delevingne moedigt mensen in een video aan hetzelfde te doen.

En al die aandacht werpt z’n vruchten af, vertelt Van Tergouw. “Het gaat nu heel hard. Er rolt een gigantische sneeuwbal van de berg die we bijna niet meer hoeven te duwen.” Ze is optimistisch over de weg naar nieuwe wetgeving en verwacht dat de ecocide-wetgeving er over drie tot vijf jaar zal zijn.

Ondertussen zijn ook andere organisaties bezig ecologische misdaden via de juridische weg te bestrijden. Want we moeten niet achteroverleunen totdat de ecocidewetgeving er is, zegt bijvoorbeeld ‘klimaatjurist’ Dennis van Berkel. Zelf werkt hij aan de klimaatzaak van Urgenda, een organisatie die tot doel heeft om Nederland duurzamer te maken. “De overheid doet gewoon te weinig en komt haar verplichtingen niet na”, aldus Van Berkel.

In juni 2015 won Urgenda, samen met 900 mede-eisers, een zaak tegen de Nederlandse staat. De uitspraak: Nederland moet in 2020 25 procent minder broeikasgassen hebben uitgestoten dan in 1990. Dankzij corona is dit doel mogelijk gehaald. In 2019 was de uitstoot nog slechts 17 procent lager.

Het succes van de klimaatzaak heeft volgens Van Berkel drie oorzaken. Allereerst legden de advocaten heel precies de gevaren van klimaatverandering uit wanneer er geen verdere maatregelen zouden worden genomen. Daarnaast stelden ze dat het een schending van de mensenrechten is wanneer de overheid haar verplichting om inwoners te beschermen niet nakomt. “Dat argument had nog nooit eerder iemand in de rechtbank gemaakt.”

Tot slot benadrukte Urgenda dat de overheid zelf had erkend dat de uitstoot met minimaal 25 procent moest worden verminderd om de opwarming van de aarde tegen te gaan. “Inmiddels weten we dat de gevaarsgrens veel meer richting de 1,5 graden Celsius ligt (dan bij 2 graden, zoals lang werd gedacht, red.). We moeten dus eigenlijk nog sneller naar beneden dan we toen wisten.”

Jongeren

Ook burgers staan niet stil. Zo stapten zes Portugese jongeren tussen de 8 en 21 jaar oud begin september 2020 naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens met een aanklacht tegen 33 landen, waaronder Nederland. De jongeren begonnen zich in het klimaat te verdiepen na dodelijke bosbranden die Portugal in 2017 teisterden, veroorzaakt door hoge temperaturen. Ze vinden dat de 33 Europese landen hun toekomst in gevaar brengen en zich te weinig aan het Parijs-akkoord houden. Ze doen een beroep op de mensenrechten en de plicht van het Europees Hof om die na te streven.

Een bijzondere stap, omdat veel klimaatzaken bij de rechter in eigen land beginnen en niet meteen bij het Europees Hof. Een klimaatzaak op grond van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens is bovendien nog nooit voorgekomen.

Logisch dat jongeren naar de rechter stappen, vindt Van Berkel. “De jongere generatie ervaart de grootste impact van klimaatverandering.” Doordat de politiek wordt gedreven door kortetermijnbelangen, worden de belangen en rechten van jongeren te weinig behartigd, voegt hij eraan toe. “Maar die rechten hébben ze wel, dat maakt dit een ontzettend krachtige beweging.”

Kolencentrales sluiten

Wat kunnen dergelijke klimaatzaken concreet opleveren? In het geval van het Urgenda-vonnis is het duidelijk: de staat heeft onmiddellijk extra maatregelen doorgevoerd om aan de uitspraak te voldoen, en maakt daarvoor gebruik van het maatregelenpakket dat Urgenda voorlegde; 30 van de 54 voorgestelde maatregelen voor CO2-reductie worden overgenomen en geïmplementeerd.

Als de Portugese jongeren hun zaak, die vorig jaar september van start ging, ook winnen, dan zullen alle 33 landen verplicht worden om actie te ondernemen tegen klimaatverandering. Zo zullen onder meer kolencentrales worden gesloten en zal er meer geld gaan naar hernieuwbare energie.

“Hiermee zou het doel (van het Parijsakkoord, red.) gehaald moeten kunnen worden”, zegt Van Berkel. Toch zijn we er nog niet, vindt hij. “Steken we het geld om de economie na de coronacrisis te verbeteren in KLM of in de duurzame economie? De overheid heeft de macht en de middelen om de noodzakelijke verandering door te voeren.”

De overheid heeft de middelen

“Mensen zijn bang dat de economie zal instorten door grote veranderingen op het gebied van klimaatmaatregelen. Maar het tegendeel is waar”, zegt Van Tergouw. Het zou een enorme impact hebben als alle subsidies die nu nog naar de fossiele industrie gaan (in 2020 ruim 8 miljard euro per jaar), naar groene energie zouden stromen. Het zou bedrijven en CEO’s dwingen om beter te handelen.“De focus ligt nu nog erg op de consument: weinig plastic gebruiken, minder lang douchen. Daar gaan we het niet mee redden. De echte grote vervuiler is de industrie.”

Van Berkel is het daarmee eens; de coronacrisis laat zien dat ontzettend veel maatregelen mogelijk zijn, als de urgentie maar groot genoeg is. “Het probleem is veel te groot om bij de burgers neer te leggen. Ze kunnen dit nooit zelf oplossen. De overheid heeft bovendien de middelen. Vanaf nu moeten we elk jaar zeggen: hoe kunnen we nog een stapje verder?”

OneWorld 2020

Archeologie was Tayla’s passie, en nu nog steeds wel een beetje. Na de universiteit in Groningen ging ze naar de universiteit in Southampton, een van de meeste vooraanstaande maritieme instituten ter wereld. “Ik zat precies waar ik moest zijn om waterarcheoloog te worden”, zegt Tayla. Ze kon al aan de slag bij meerdere werkplekken waarbij ze in een duikpak werd gehesen. Ze mocht duiken en scheepswrakken van de bodem van de oceaan onderzoeken. “Het was een soort Indiana Jones-beroep, echt een avontuur.” Hoewel ze veel plezier haalde uit die paar dagen per jaar dat ze dat mocht doen, zetten de lange onderzoeksdagen haar aan het denken.

Ze had daarbij erg last van het imposter syndrome: een interne ervaring waarin je denkt dat je minder competent bent dan anderen en waarbij je denkt dat je anderen een onrealistisch beeld van jezelf voorspiegelt. “Iets voelde niet goed, ik werd moedeloos”, vertelt Tayla. Het klopte niet. De burn-out die daarna volgde bevestigde dat. Het voelde alsof alles opeens teveel werd. Dat gevoel werd zodanig versterkt, dat ze haar koffers weer had gepakt; ze ging halsoverkop terug naar Nederland om een jaar de tijd te nemen om zich te herpakken. Terug naar archeologie was geen optie, ‘wat moet ik nu met mijn leven gaan doen?’ dacht ze. Het was de psycholoog die ze toen sprak, die een gedachte in haar hoofd stopte die niet meer wegging. “Ik merk dat je graag puzzels oplost”, zei haar psycholoog. “En je werkt graag alleen. Heb je ooit een baan in de IT overwogen?” Dat was het moment waarop het allemaal begon.

Waarom is dit nog nooit eerder in haar opgekomen? Op de middelbare school moest ze al een definitief profiel kiezen en een hoop opties achterwege laten. “Het was óf natuurkunde en scheikunde, óf cultuur en maatschappij. Ik ging de cultuurkant maar op en dacht: dat ben ik gewoon, dat andere was niet aan mij besteed. Ik heb er nooit verder over nagedacht”, zegt Tayla. Maar toen haar psycholoog de IT noemde, raakte ze toch geprikkeld. Bovendien had ze niks te verliezen; ze had een bijbaantje bij Picnic om wat bij te verdienen en ze vond dat het nu wel tijd was voor iets nieuws.

Ze klopte aan bij Winc Academy, een onderwijscentrum dat mensen opleidt tot programmeur. Met een zesweekse opleiding van 40 uur per week zou ze het niveau kunnen halen om verder te gaan in de IT-wereld. “Ik dacht, ik wil dit eigenlijk gewoon gaan doen”, zegt Tayla. “Hoe kom je hier nou weer bij?” vroegen haar ouders eerst. Ze wisten hoe gek Tayla was op alles wat oud is, dit hadden ze niet verwacht. Het duurde niet lang voordat ze volledig achter haar stonden: “als jij er vertrouwen in hebt en het jou goed laat voelen, dan moet je het lekker doen.” Haar vriend sloot zich daarbij aan: “ik snap er helemaal niks van, maar doe maar. Als het jou gelukkig maakt, is dat het allerbelangrijkst.”

Daarnaast speelde ook de prijs nog een grote rol. “Je gaat namelijk niet zomaar 9000 euro uitgeven aan een opleiding als je er niet honderd procent zeker van bent dat je er echt iets mee gaat doen”, zegt Tayla. Ze vond het gevaarlijk. Gelukkig had Winc Academy daar een systeem op bedacht. Voor drie maanden lang moest ze elke week vijf sollicitaties opsturen. Als het lukt om een baan te krijgen, betaal je elke maand 60% van je brutosalaris terug aan de school (voor ongeveer anderhalf jaar). Als je niet op tijd een baan vindt, krijg je de opleiding van hen. “Ik vond het fijn dat ze zo meedachten”, vertelt Tayla. “De moed zonk me op een gegeven moment in de schoenen, maar na 30 sollicitaties ben ik benaderd door de directeur van het bedrijf waar ik nu werk. Een echte grotemensenbaan.”

Ondertussen is ze nu al bijna een jaar werkzaam als junior front-end developer bij QFact, een klein en jong bedrijf. “Ik heb het gevoel alsof ik de jackpot gewonnen heb met deze baan. Ik heb echt geluk gehad dat ze míj hebben gevonden”, zegt Tayla. Dagelijks is ze bezig met de voorkant van webpagina’s en applicaties; puzzels oplossen en kleine stapjes maken om zelf iets te bouwen. Uiteindelijk wil ze zich ook meer verdiepen in de back-end development, dus de achterkant van een website of applicatie, “en daar krijg ik ook echt de ruimte voor bij QFact. Ze geven me de kans om me verder te ontwikkelen in welke richting dan ook. Dat is echt geweldig.”

Een fijne baan, een nieuwe hobby en het begin van een echte volwassen carrière: Tayla zit helemaal op haar plek. Toch mist ze de archeologie soms nog wel. Dat de IT gaat combineren met archeologie, dat weet ze zeker: “daar zijn ze zelfs al mee bezig. Er moet zoveel gedigitaliseerd worden; er zijn veel databases die moeten worden opgezet en daar is dan weer een programmeur voor nodig. Ik denk zelfs dat dat alleen maar meer gaat worden. Hopelijk ben ik in de toekomst in het midden te vinden en kan ik wat van beide doen.”

Als laatst wil ze anderen nog meegeven om je niet te beperken tot één specifieke richting: “ik dacht zelf eerst ook ‘ik ben cultuur, geschiedenis en maatschappij’, de rest is niet aan mij besteed. Dat is gewoon niet waar. Er kan zo’n overlap zitten tussen cultuur en IT. Twijfel er dus niet aan of je ‘bèta’ of technisch genoeg bent en neem gewoon de stap.”

Platform Oost 2021

In 1968 deed de Franse feministe Évelyne Sullerot een opmerkelijke ontdekking. De toen al 84-jarige econoom en schrijver constateerde dat beroepen waarin veel vrouwen werken, over het algemeen een laag aanzien hebben. Maar dat niet alleen: hoe meer vrouwen in een beroepsgroep gaan werken die voorheen gedomineerd werd door mannen, des te meer neemt de status van dat beroep af. En de salarissen naar verhouding ook.

Wie niet overtuigd is van deze wetmatigheid, hoeft maar naar het onderwijs te kijken: de afgelopen zestig jaar werden daarin in Nederland steeds meer vrouwen werkzaam, en de salarissen daalden naar verhouding alsmaar verder. Inmiddels is ruim acht op de tien mensen voor de klas vrouw. Onderwijzers verdienen 14 procent minder dan werknemers van dezelfde leeftijd, met hetzelfde onderwijsniveau en hetzelfde aantal werkuren búiten het onderwijs, zo constateerde het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) in 2018.

(On)gelijke beloning

18 september, Equal Pay Day, is de internationale dag van gelijke beloning. De dag, in het leven geroepen door de VN, staat voor de jarenlange inspanningen van feministen om gelijk loon voor gelijkwaardig werk te bereiken.

De genderloonkloof uit zich in twee verschillende categorieën: een ongecorrigeerd en een gecorrigeerd beloningsverschil. In de eerste categorie wordt uitgegaan van het gemiddelde bruto uurloon. Van alle lonen, banen, beroepen en werknemers in Nederland wordt dan het gemiddelde genomen. Dat verschil wordt langzaam kleiner, maar bedraagt nog steeds 14 procent in het voordeel van mannen: bij de overheid is het verschil 8 procent en in het bedrijfsleven 19 procent, volgens het CBS.

Het gecorrigeerde beloningsverschil houdt rekening met het verschil in positie tussen mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt. Daarbij wordt dus gekeken naar opleiding, werkervaring, de beroepssector en functieniveau. Uit onderzoek blijkt dat dit verschil tussen mannen en vrouwen bij de overheid 4 procent is en in het bedrijfsleven 7 procent, beide in het voordeel van mannen. Dat onverklaarde verschil laat zien dat er sprake kan zijn van een beloningsdiscriminatie: verschillend loon voor hetzelfde werk, met dezelfde kwaliteit en ervaring, waarbij het enige verschil het geslacht van de werknemer is.

De wet van Sullerot

Het mechanisme dat het aanzien en het loon van een beroepsgroep daalt zodra er meer vrouwen in werken, werd naar de Franse Sullerot vernoemd. Die Wet van Sullerot had, ook in Nederland, een lange voorgeschiedenis in échte wetten: in 1924 kwam er in Nederland een arbeidsverbod voor gehuwde vrouwen: zij mochten na hun huwelijk geen beroep meer uitoefenen. Volgens de Vakbondshistorie werd het idee van een werkende vrouw als ongepast gezien, vooral onder invloed van het kostwinnersmodel: de man zorgt voor het inkomen en de vrouw voor het huishouden en de kinderen.

Soms kon een vrouw wel als verpleegkundige of fabrieksarbeider aan de slag, maar vaak maar tijdelijk; een echte carrière zat er doorgaans niet in. In dezelfde tijd waren getrouwde vrouwen voor hun uitgaven nog afhankelijk van het geld en de toestemming van hun man. In de ‘Wet handelingsonbekwaamheid’ stond dat getrouwde vrouwen alleen een bankrekening mochten openen en kleding of apparaten mochten kopen met toestemming van de man.

Vanuit de samenleving en de politiek vochten vrouwen tegen die wettelijke achterstelling. In 1955 diende het (ongehuwde) PvdA-Kamerlid Corry Tendeloo (1897-1956) een motie in tegen de wet voor het ontslaggebod, die uiteindelijk met een krappe meerderheid werd aangenomen: 46 Kamerleden stemden voor, 44 tegen. Een jaar later werd ook de wettelijke handelingsonbekwaamheid van vrouwen afgeschaft. Het was een belangrijke stap richting gelijkheid, maar nog geen garantie op een gelijke beloning.

Wel werd een jaar later, in 1957, het beginsel van gelijkheid en gelijke beloning van mannen en vrouwen verankerd in de Verdragen van de Europese Gemeenschap (de voorloper van de EU). Maar het zou nog tot 1975 duren voordat in Nederland de ‘Wet gelijk loon’ werd ingevoerd, die tegenwoordig in de ‘Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen‘ – WGB – staat. Deze wet verbood direct of indirect onderscheid tussen mannen en vrouwen. Artikel 7 in de wet stelt dat mannen en vrouwen voor arbeid van gelijke waarde, gelijk betaald moeten worden.

Hoe zit het in Nederland?

Het gelijkheidsartikel heeft vooralsnog niet kunnen voorkomen dat er ongelijkheid bestaat tussen werkende vrouwen en mannen. Zo blijkt uit het rapport Werken aan de Start van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) dat het aandeel van vrouwen aan de top bij de overheid en andere non-profitorganisaties gemiddeld 34 procent is, en slechts 15 procent bij de vijfduizend grootste Nederlandse bedrijven. Er zijn wel tekenen dat het steeds beter gaat.

“In de zorgsector zie je dat heel duidelijk: vrouwen werken in lager betaalde functies, bijvoorbeeld als huishoudelijke hulp of verpleegster. Mannen zitten veel meer in de chirurgie of het management, en zij krijgen dan ook veel beter betaald”, zegt Esther de Jong, beleidsmedewerker bij Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. In de subtop zijn vrouwen opvallend genoeg wel beter vertegenwoordigd dan in de top. Dat suggereert dat er dus wel voldoende potentieel aanwezig is voor een groter aandeel vrouwen aan de top.

Daarnaast heerst in Nederland een ‘anderhalfverdienersmodel’ – de opvolger van het kostwinnersmodel, waarin een man geld verdiende voor zijn thuisblijvende vrouw en gezin. In het anderhalfverdienersmodel werken beide partners, maar doet één partner dat voltijd en de ander in deeltijd. Die laatste groep bestaat veel vaker uit vrouwen: hun gemiddelde arbeidsduur is 26 uur per week, tegenover 36 bij mannen.

Het model werd in de jaren 70 door de regering gepresenteerd, die het aanzwengelde via een arbeidskorting. De lagere belastingen maakten het anderhalfverdienersmodel aantrekkelijk voor gezinnen. Met extra behoefte aan handen konden vrouwen zo meer (in deeltijd) werken. Nog altijd werken nergens in EU zoveel vrouwen in deeltijd als in Nederland.

De Jong van Atria ziet de deeltijdsnorm als een voorbeeld van onze diep ingebakken opvattingen over mannen- en vrouwentaken. “Het idee dat vrouwen ‘gewoon beter kunnen zorgen’ zit heel diep.” Maar ze ziet de situatie langzaam veranderen, omdat de arbeidsparticipatie van vrouwen harder stijgt dan die van mannen: tussen 2000 en 2018 is het verschil in arbeidsdeelname met 10 procentpunt afgenomen.

Door de werkgevers lijkt dat niet te komen: zo stelde het SCP dat werkgevers hun vrouwelijke werknemers weinig stimuleren om van een deeltijd- naar een voltijdbaan te stappen, en er in het algemeen van uitgaan dat vrouwen liever in deeltijd willen werken om meer thuis te kunnen zijn. Overigens vraagt De Jong zich af of fulltime werken niet in het geheel achterhaald is. Zij ziet liever dat zowel mannen als vrouwen dertig uur per werk zouden werken, en beiden dus tijd overhouden voor zorg en andere taken.

Hoe doorbreken we het culturele systeem?

De ongelijkheid in uren en loon tussen mannen en vrouwen ligt enerzijds verankerd in het economische en juridische systeem, anderzijds staan culturele opvatting en waardeoordelen over gender gelijkheid in de weg. Zo bleek uit onderzoek van NRC  bijvoorbeeld dat mensen vaak vanuit een traditioneel genderbeeld verwachten dat vrouwen zich bij salarisonderhandelingen bescheiden opstellen. Ook wordt vaak gedacht dat vrouwen niet of slecht kunnen onderhandelen over hun salaris.

Daardoor worden vrouwen vaak óf over het hoofd gezien, óf juist te assertief gevonden als zij (onverwacht) wel onderhandelen. In een campagne voor loongelijkheid stelde belangenorganisatie Women Inc. dat vrouwen in de praktijk wel degelijk even vaak en even goed onderhandelen als mannen, maar desondanks minder kans maken op een loonsverhoging.

Naast bewustwording creëren, is het ook nodig om actief stereotyperingen tegen te gaan en patronen te doorbreken, willen we de loonkloof dichten. Dat stelt het rapport Tegen de (gender)stroom in, dat Atria in 2020 uitbracht binnen het project Werk.en.de Toekomst, 1 Het rapport pleit daarom onder meer voor het normaler maken van ‘counterstereotiepe [beroeps]keuzes’: zo zou het genormaliseerd moeten worden om ervoor te kiezen huisvader of brandweervrouw te worden.

“Als we gelijkheid willen creëren, moeten we niet alleen stereotypen tegengaan, maar ook het tegengestelde gangbaar maken”, aldus De Jong. En daar komt ook de overheid in beeld. Er bestaan al regels die stellen dat elke werknemer gelijk behandeld moet worden bij sollicitaties en gelijk beloond moet worden voor gelijk werk. Maar volgens De Jong kan de overheid meer doen. Voor inspiratie kunnen we aan verschillende buurlanden een voorbeeld nemen, zoals Frankrijk en België. “Daar is de maatschappij minder gericht op het anderhalfverdienersmodel. Je kunt je kinderen daar al eerder op de dag naar de opvang brengen en pas na het eten ophalen. Ook zijn er zomerkampen waar kinderen twee of drie weken heen kunnen. Dat zie je in Nederland niet veel.”

Volgens De Jong lijkt het misschien of de situatie heel langzaam verandert, maar die verandering gaat sneller dan we denken. “Vijftig jaar geleden waren vrouwen nauwelijks op de Nederlandse arbeidsmarkt te vinden; nu groeit hun aandeel steeds verder”, vertelt ze. Op de vraag of de Wet van Sullerot binnenkort iets uit het verleden is, geeft De Jong twee antwoorden: óf de Wet kan op den duur overal op worden toegepast, omdat in vrijwel alle beroepen steeds meer vrouwen toetreden, óf hij verdwijnt in het geheel.

Ze hoopt uiteraard op het laatste. “Het coronavirus heeft ons ook wel met de neus op de feiten gedrukt. Vanuit de politiek is er veel meer waardering ontstaan voor zorg- en onderwijsberoepen; takken waar veel vrouwen werken. Mensen komen er nu achter dat dat echt essentiële beroepen zijn. Ik ben ervan overtuigd dat dat bijdraagt aan de vooruitgang.”

OneWorld 2019