In Nigeria lekt al zestig jaar lang elke dag olie op het land en in de rivieren. Inmiddels zijn zeker 11 miljoen vaten weggelekt, waarmee dit de grootste olieramp aller tijden is. Het lek heeft verwoestende effecten gehad op de voedselvoorziening, de huisvesting en het drinkwater van veel Nigerianen. Naast de schade aan het milieu wordt hier dus ook het mensenrecht geschonden.

Met deze olieramp als hoofdreden is Shell in december 2020 door de Nederlandse Milieudefensie voor de rechter gedaagd. Op 29 januari van dat jaar werd de oliegigant – in hoger beroep – veroordeeld tot het betalen van een schadevergoeding aan verschillende Nigeriaanse boeren. Het hof eist ook dat Shell in een van de gebieden een olielekdetectiesysteem aanlegt, waardoor toekomstige lekkages eerder worden ontdekt. Zoals Milieudefensie het verwoordt: ‘Shell moet zelf zijn troep in Nigeria opruimen.’

Zou zo’n grootschalige milieubeschadiging strafbaar zijn, dan zaten de bazen van Shell allang achter slot en grendel.

Dat is precies waar de Stop Ecocide Foundation voor pleit: misdaden tegen het milieu strafbaar stellen onder de term ‘ecocide’. Volgens Katy Olivia van Tergouw, directeur bij de stichting, is de wereldwijde wetgeving er op dit moment niet op gericht de natuur en de ecosystemen effectief te beschermen. “Het is mijn doel om van ecocide een internationale misdaad te maken en de aarde, en al haar bewoners, te beschermen”, zegt Van Tergouw.

De vijfde misdaad

Een grote natuurramp veroorzaakt door de mens, zoals de olieramp in Nigeria, wordt op dit moment niet gezien als een internationaal misdrijf – in tegenstelling tot genocide, oorlogsmisdrijven, misdrijven tegen de menselijkheid en het misdrijf agressie. Medewerkers van bedrijven die ecocide plegen kunnen dus niet strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld. Als het aan de Stop Ecocide Foundation ligt, wordt ecocide als vijfde aan dat rijtje toegevoegd. “De mensen die binnen die vervuilende bedrijven op knopjes drukken en verantwoordelijk zijn, kunnen dan persoonlijk worden vervolgd”, aldus Van Tergouw.

De totstandkoming van het internationaal strafrecht (1998)

Toen begin jaren 90 de verdragspartijen van het Statuut van Rome inzake het Internationaal Strafhof binnen het kader van de Verenigde Naties onderhandelden, werd ecocide wel degelijk overwogen. Maar na bezwaren van verschillende landen, waaronder Nederland, werd het uiteindelijk geschrapt. De misdaden die nu in het internationale verdrag staan, gelden voor 123 landen. Om ecocide als misdrijf toe te voegen, moet een van deze landen een amendement indienen bij het Internationaal Strafhof. De Stop Ecocide Foundation bekijkt momenteel hoe de wet het beste kan worden vormgegeven.

De sneeuwbal blijft rollen

De Stop Ecocide Foundation krijgt van verschillende kanten bijval. In 2019 riep Paus Franciscus uit dat het vernietigen van de aarde een zonde is en een misdaad zou moeten zijn. Ook hij vindt dat ecocide moet worden opgenomen in het Statuut van Rome. Andere invloedrijke personen als Paul McCartney sloten zich als Aardebeschermer aan bij Stop Ecocide en steunden zo de campagne. Topmodel Cara Delevingne moedigt mensen in een video aan hetzelfde te doen.

En al die aandacht werpt z’n vruchten af, vertelt Van Tergouw. “Het gaat nu heel hard. Er rolt een gigantische sneeuwbal van de berg die we bijna niet meer hoeven te duwen.” Ze is optimistisch over de weg naar nieuwe wetgeving en verwacht dat de ecocide-wetgeving er over drie tot vijf jaar zal zijn.

Ondertussen zijn ook andere organisaties bezig ecologische misdaden via de juridische weg te bestrijden. Want we moeten niet achteroverleunen totdat de ecocidewetgeving er is, zegt bijvoorbeeld ‘klimaatjurist’ Dennis van Berkel. Zelf werkt hij aan de klimaatzaak van Urgenda, een organisatie die tot doel heeft om Nederland duurzamer te maken. “De overheid doet gewoon te weinig en komt haar verplichtingen niet na”, aldus Van Berkel.

In juni 2015 won Urgenda, samen met 900 mede-eisers, een zaak tegen de Nederlandse staat. De uitspraak: Nederland moet in 2020 25 procent minder broeikasgassen hebben uitgestoten dan in 1990. Dankzij corona is dit doel mogelijk gehaald. In 2019 was de uitstoot nog slechts 17 procent lager.

Het succes van de klimaatzaak heeft volgens Van Berkel drie oorzaken. Allereerst legden de advocaten heel precies de gevaren van klimaatverandering uit wanneer er geen verdere maatregelen zouden worden genomen. Daarnaast stelden ze dat het een schending van de mensenrechten is wanneer de overheid haar verplichting om inwoners te beschermen niet nakomt. “Dat argument had nog nooit eerder iemand in de rechtbank gemaakt.”

Tot slot benadrukte Urgenda dat de overheid zelf had erkend dat de uitstoot met minimaal 25 procent moest worden verminderd om de opwarming van de aarde tegen te gaan. “Inmiddels weten we dat de gevaarsgrens veel meer richting de 1,5 graden Celsius ligt (dan bij 2 graden, zoals lang werd gedacht, red.). We moeten dus eigenlijk nog sneller naar beneden dan we toen wisten.”

Jongeren

Ook burgers staan niet stil. Zo stapten zes Portugese jongeren tussen de 8 en 21 jaar oud begin september 2020 naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens met een aanklacht tegen 33 landen, waaronder Nederland. De jongeren begonnen zich in het klimaat te verdiepen na dodelijke bosbranden die Portugal in 2017 teisterden, veroorzaakt door hoge temperaturen. Ze vinden dat de 33 Europese landen hun toekomst in gevaar brengen en zich te weinig aan het Parijs-akkoord houden. Ze doen een beroep op de mensenrechten en de plicht van het Europees Hof om die na te streven.

Een bijzondere stap, omdat veel klimaatzaken bij de rechter in eigen land beginnen en niet meteen bij het Europees Hof. Een klimaatzaak op grond van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens is bovendien nog nooit voorgekomen.

Logisch dat jongeren naar de rechter stappen, vindt Van Berkel. “De jongere generatie ervaart de grootste impact van klimaatverandering.” Doordat de politiek wordt gedreven door kortetermijnbelangen, worden de belangen en rechten van jongeren te weinig behartigd, voegt hij eraan toe. “Maar die rechten hébben ze wel, dat maakt dit een ontzettend krachtige beweging.”

Kolencentrales sluiten

Wat kunnen dergelijke klimaatzaken concreet opleveren? In het geval van het Urgenda-vonnis is het duidelijk: de staat heeft onmiddellijk extra maatregelen doorgevoerd om aan de uitspraak te voldoen, en maakt daarvoor gebruik van het maatregelenpakket dat Urgenda voorlegde; 30 van de 54 voorgestelde maatregelen voor CO2-reductie worden overgenomen en geïmplementeerd.

Als de Portugese jongeren hun zaak, die vorig jaar september van start ging, ook winnen, dan zullen alle 33 landen verplicht worden om actie te ondernemen tegen klimaatverandering. Zo zullen onder meer kolencentrales worden gesloten en zal er meer geld gaan naar hernieuwbare energie.

“Hiermee zou het doel (van het Parijsakkoord, red.) gehaald moeten kunnen worden”, zegt Van Berkel. Toch zijn we er nog niet, vindt hij. “Steken we het geld om de economie na de coronacrisis te verbeteren in KLM of in de duurzame economie? De overheid heeft de macht en de middelen om de noodzakelijke verandering door te voeren.”

De overheid heeft de middelen

“Mensen zijn bang dat de economie zal instorten door grote veranderingen op het gebied van klimaatmaatregelen. Maar het tegendeel is waar”, zegt Van Tergouw. Het zou een enorme impact hebben als alle subsidies die nu nog naar de fossiele industrie gaan (in 2020 ruim 8 miljard euro per jaar), naar groene energie zouden stromen. Het zou bedrijven en CEO’s dwingen om beter te handelen.“De focus ligt nu nog erg op de consument: weinig plastic gebruiken, minder lang douchen. Daar gaan we het niet mee redden. De echte grote vervuiler is de industrie.”

Van Berkel is het daarmee eens; de coronacrisis laat zien dat ontzettend veel maatregelen mogelijk zijn, als de urgentie maar groot genoeg is. “Het probleem is veel te groot om bij de burgers neer te leggen. Ze kunnen dit nooit zelf oplossen. De overheid heeft bovendien de middelen. Vanaf nu moeten we elk jaar zeggen: hoe kunnen we nog een stapje verder?”

OneWorld 2020

In 1968 deed de Franse feministe Évelyne Sullerot een opmerkelijke ontdekking. De toen al 84-jarige econoom en schrijver constateerde dat beroepen waarin veel vrouwen werken, over het algemeen een laag aanzien hebben. Maar dat niet alleen: hoe meer vrouwen in een beroepsgroep gaan werken die voorheen gedomineerd werd door mannen, des te meer neemt de status van dat beroep af. En de salarissen naar verhouding ook.

Wie niet overtuigd is van deze wetmatigheid, hoeft maar naar het onderwijs te kijken: de afgelopen zestig jaar werden daarin in Nederland steeds meer vrouwen werkzaam, en de salarissen daalden naar verhouding alsmaar verder. Inmiddels is ruim acht op de tien mensen voor de klas vrouw. Onderwijzers verdienen 14 procent minder dan werknemers van dezelfde leeftijd, met hetzelfde onderwijsniveau en hetzelfde aantal werkuren búiten het onderwijs, zo constateerde het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) in 2018.

(On)gelijke beloning

18 september, Equal Pay Day, is de internationale dag van gelijke beloning. De dag, in het leven geroepen door de VN, staat voor de jarenlange inspanningen van feministen om gelijk loon voor gelijkwaardig werk te bereiken.

De genderloonkloof uit zich in twee verschillende categorieën: een ongecorrigeerd en een gecorrigeerd beloningsverschil. In de eerste categorie wordt uitgegaan van het gemiddelde bruto uurloon. Van alle lonen, banen, beroepen en werknemers in Nederland wordt dan het gemiddelde genomen. Dat verschil wordt langzaam kleiner, maar bedraagt nog steeds 14 procent in het voordeel van mannen: bij de overheid is het verschil 8 procent en in het bedrijfsleven 19 procent, volgens het CBS.

Het gecorrigeerde beloningsverschil houdt rekening met het verschil in positie tussen mannen en vrouwen op de arbeidsmarkt. Daarbij wordt dus gekeken naar opleiding, werkervaring, de beroepssector en functieniveau. Uit onderzoek blijkt dat dit verschil tussen mannen en vrouwen bij de overheid 4 procent is en in het bedrijfsleven 7 procent, beide in het voordeel van mannen. Dat onverklaarde verschil laat zien dat er sprake kan zijn van een beloningsdiscriminatie: verschillend loon voor hetzelfde werk, met dezelfde kwaliteit en ervaring, waarbij het enige verschil het geslacht van de werknemer is.

De wet van Sullerot

Het mechanisme dat het aanzien en het loon van een beroepsgroep daalt zodra er meer vrouwen in werken, werd naar de Franse Sullerot vernoemd. Die Wet van Sullerot had, ook in Nederland, een lange voorgeschiedenis in échte wetten: in 1924 kwam er in Nederland een arbeidsverbod voor gehuwde vrouwen: zij mochten na hun huwelijk geen beroep meer uitoefenen. Volgens de Vakbondshistorie werd het idee van een werkende vrouw als ongepast gezien, vooral onder invloed van het kostwinnersmodel: de man zorgt voor het inkomen en de vrouw voor het huishouden en de kinderen.

Soms kon een vrouw wel als verpleegkundige of fabrieksarbeider aan de slag, maar vaak maar tijdelijk; een echte carrière zat er doorgaans niet in. In dezelfde tijd waren getrouwde vrouwen voor hun uitgaven nog afhankelijk van het geld en de toestemming van hun man. In de ‘Wet handelingsonbekwaamheid’ stond dat getrouwde vrouwen alleen een bankrekening mochten openen en kleding of apparaten mochten kopen met toestemming van de man.

Vanuit de samenleving en de politiek vochten vrouwen tegen die wettelijke achterstelling. In 1955 diende het (ongehuwde) PvdA-Kamerlid Corry Tendeloo (1897-1956) een motie in tegen de wet voor het ontslaggebod, die uiteindelijk met een krappe meerderheid werd aangenomen: 46 Kamerleden stemden voor, 44 tegen. Een jaar later werd ook de wettelijke handelingsonbekwaamheid van vrouwen afgeschaft. Het was een belangrijke stap richting gelijkheid, maar nog geen garantie op een gelijke beloning.

Wel werd een jaar later, in 1957, het beginsel van gelijkheid en gelijke beloning van mannen en vrouwen verankerd in de Verdragen van de Europese Gemeenschap (de voorloper van de EU). Maar het zou nog tot 1975 duren voordat in Nederland de ‘Wet gelijk loon’ werd ingevoerd, die tegenwoordig in de ‘Wet gelijke behandeling van mannen en vrouwen‘ – WGB – staat. Deze wet verbood direct of indirect onderscheid tussen mannen en vrouwen. Artikel 7 in de wet stelt dat mannen en vrouwen voor arbeid van gelijke waarde, gelijk betaald moeten worden.

Hoe zit het in Nederland?

Het gelijkheidsartikel heeft vooralsnog niet kunnen voorkomen dat er ongelijkheid bestaat tussen werkende vrouwen en mannen. Zo blijkt uit het rapport Werken aan de Start van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) dat het aandeel van vrouwen aan de top bij de overheid en andere non-profitorganisaties gemiddeld 34 procent is, en slechts 15 procent bij de vijfduizend grootste Nederlandse bedrijven. Er zijn wel tekenen dat het steeds beter gaat.

“In de zorgsector zie je dat heel duidelijk: vrouwen werken in lager betaalde functies, bijvoorbeeld als huishoudelijke hulp of verpleegster. Mannen zitten veel meer in de chirurgie of het management, en zij krijgen dan ook veel beter betaald”, zegt Esther de Jong, beleidsmedewerker bij Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. In de subtop zijn vrouwen opvallend genoeg wel beter vertegenwoordigd dan in de top. Dat suggereert dat er dus wel voldoende potentieel aanwezig is voor een groter aandeel vrouwen aan de top.

Daarnaast heerst in Nederland een ‘anderhalfverdienersmodel’ – de opvolger van het kostwinnersmodel, waarin een man geld verdiende voor zijn thuisblijvende vrouw en gezin. In het anderhalfverdienersmodel werken beide partners, maar doet één partner dat voltijd en de ander in deeltijd. Die laatste groep bestaat veel vaker uit vrouwen: hun gemiddelde arbeidsduur is 26 uur per week, tegenover 36 bij mannen.

Het model werd in de jaren 70 door de regering gepresenteerd, die het aanzwengelde via een arbeidskorting. De lagere belastingen maakten het anderhalfverdienersmodel aantrekkelijk voor gezinnen. Met extra behoefte aan handen konden vrouwen zo meer (in deeltijd) werken. Nog altijd werken nergens in EU zoveel vrouwen in deeltijd als in Nederland.

De Jong van Atria ziet de deeltijdsnorm als een voorbeeld van onze diep ingebakken opvattingen over mannen- en vrouwentaken. “Het idee dat vrouwen ‘gewoon beter kunnen zorgen’ zit heel diep.” Maar ze ziet de situatie langzaam veranderen, omdat de arbeidsparticipatie van vrouwen harder stijgt dan die van mannen: tussen 2000 en 2018 is het verschil in arbeidsdeelname met 10 procentpunt afgenomen.

Door de werkgevers lijkt dat niet te komen: zo stelde het SCP dat werkgevers hun vrouwelijke werknemers weinig stimuleren om van een deeltijd- naar een voltijdbaan te stappen, en er in het algemeen van uitgaan dat vrouwen liever in deeltijd willen werken om meer thuis te kunnen zijn. Overigens vraagt De Jong zich af of fulltime werken niet in het geheel achterhaald is. Zij ziet liever dat zowel mannen als vrouwen dertig uur per werk zouden werken, en beiden dus tijd overhouden voor zorg en andere taken.

Hoe doorbreken we het culturele systeem?

De ongelijkheid in uren en loon tussen mannen en vrouwen ligt enerzijds verankerd in het economische en juridische systeem, anderzijds staan culturele opvatting en waardeoordelen over gender gelijkheid in de weg. Zo bleek uit onderzoek van NRC  bijvoorbeeld dat mensen vaak vanuit een traditioneel genderbeeld verwachten dat vrouwen zich bij salarisonderhandelingen bescheiden opstellen. Ook wordt vaak gedacht dat vrouwen niet of slecht kunnen onderhandelen over hun salaris.

Daardoor worden vrouwen vaak óf over het hoofd gezien, óf juist te assertief gevonden als zij (onverwacht) wel onderhandelen. In een campagne voor loongelijkheid stelde belangenorganisatie Women Inc. dat vrouwen in de praktijk wel degelijk even vaak en even goed onderhandelen als mannen, maar desondanks minder kans maken op een loonsverhoging.

Naast bewustwording creëren, is het ook nodig om actief stereotyperingen tegen te gaan en patronen te doorbreken, willen we de loonkloof dichten. Dat stelt het rapport Tegen de (gender)stroom in, dat Atria in 2020 uitbracht binnen het project Werk.en.de Toekomst, 1 Het rapport pleit daarom onder meer voor het normaler maken van ‘counterstereotiepe [beroeps]keuzes’: zo zou het genormaliseerd moeten worden om ervoor te kiezen huisvader of brandweervrouw te worden.

“Als we gelijkheid willen creëren, moeten we niet alleen stereotypen tegengaan, maar ook het tegengestelde gangbaar maken”, aldus De Jong. En daar komt ook de overheid in beeld. Er bestaan al regels die stellen dat elke werknemer gelijk behandeld moet worden bij sollicitaties en gelijk beloond moet worden voor gelijk werk. Maar volgens De Jong kan de overheid meer doen. Voor inspiratie kunnen we aan verschillende buurlanden een voorbeeld nemen, zoals Frankrijk en België. “Daar is de maatschappij minder gericht op het anderhalfverdienersmodel. Je kunt je kinderen daar al eerder op de dag naar de opvang brengen en pas na het eten ophalen. Ook zijn er zomerkampen waar kinderen twee of drie weken heen kunnen. Dat zie je in Nederland niet veel.”

Volgens De Jong lijkt het misschien of de situatie heel langzaam verandert, maar die verandering gaat sneller dan we denken. “Vijftig jaar geleden waren vrouwen nauwelijks op de Nederlandse arbeidsmarkt te vinden; nu groeit hun aandeel steeds verder”, vertelt ze. Op de vraag of de Wet van Sullerot binnenkort iets uit het verleden is, geeft De Jong twee antwoorden: óf de Wet kan op den duur overal op worden toegepast, omdat in vrijwel alle beroepen steeds meer vrouwen toetreden, óf hij verdwijnt in het geheel.

Ze hoopt uiteraard op het laatste. “Het coronavirus heeft ons ook wel met de neus op de feiten gedrukt. Vanuit de politiek is er veel meer waardering ontstaan voor zorg- en onderwijsberoepen; takken waar veel vrouwen werken. Mensen komen er nu achter dat dat echt essentiële beroepen zijn. Ik ben ervan overtuigd dat dat bijdraagt aan de vooruitgang.”

OneWorld 2019